Qar uçqunu: nə vaxt baş verir və qışda dağa çıxanlar nə bilməlidir

Qış dağı yayın soyuq versiyası deyil — tamam başqa bir mühitdir. Ən ciddi fərq isə uçqundur.

Uçqun necə yaranır

Qar yerə bircə təbəqə kimi düşmür. Hər yağış ayrı bir qat qoyur və bu qatlar bir-birinə eyni gücdə yapışmır. Aralarında zəif bir qat qalanda — məsələn üstünə təzə və ağır qar düşən buz təbəqəsi — bu qat sürüşmə səthinə çevrilir. Yük artanda (yeni qar, külək və ya insanın öz çəkisi) üst təbəqə lövhə kimi qopur.

Üç əsas amil:

1. Yamacın bucağı. Uçqunların böyük əksəriyyəti 30–45 dərəcə yamaclarda baş verir. Daha yumşaq yamacda qar sürüşmür, daha dikdə isə toplanmır.
2. Qar quruluşu. Son 24 saatda 30 sm-dən çox təzə qar, yaxud külək tərəfindən sıxılıb yamaca "yastıq" kimi yığılmış qar — ən riskli hal.
3. Hava dəyişməsi. Kəskin istiləşmə və ya yağışdan sonra donma qarın daxili bağlarını zəiflədir.

Xəbərdarlıq işarələri

• Qarın üstündə addımladıqca "vuf" səsi və çökmə hissi — qat çökür, bu ən aydın təhlükə siqnalıdır.
• Yamacda təzə çatlar.
• Ətrafda son günlərdə düşmüş uçqun izləri.
• Külək tirənin bir üzündən qarı götürüb digər üzünə yığıbsa, o üz risklidir (külək lövhəsi).

2017-ci il Tufandağ hadisəsi

2017-ci ilin fevralında Tufandağ ərazisində qar uçqunu nəticəsində alpinistlərin həlak olması Azərbaycan dağçılıq tarixinin ən ağır hadisələrindən biridir. Ondan çıxarılan nəticə hər qışda təkrarlanmalıdır: ölkədə mütəmadi uçqun proqnozu xidməti yoxdur. Avropada gündəlik uçqun bülleteni verilir, bizdə isə qərar qrupun öz qiymətləndirməsinə qalır. Bu, qışda mühafizəkar davranmağı seçim deyil, zərurət edir.

Praktik qaydalar

• Qış zirvə çıxışına təcrübəli bələdçi olmadan getməyin.
• Şübhəli yamacı keçmək lazımdırsa: bir-bir keçin, qalanlar təhlükəsiz nöqtədən baxsın. Bu, ən azı bir nəfərin şahid və xilasedici qalmasını təmin edir.
• Marşrutu tirə xətti və ya meşə ilə qurun, açıq geniş yamacın ortası ilə yox.
• İstiləşən günortadan sonra dik qarlı yamacdan çəkinin.
• Uçqun avadanlığı (bipper, zond, kürək) yalnız istifadəsini bilən adam üçün mənalıdır. Cihaz təhlükəsizlik vermir — məşq verir.

Qışda alternativ

Qış yürüşü mümkündür, sadəcə marşrut seçimi dəyişir: alçaq meşə, yaylaq ətəyi, qısa günlük marşrutlar. Bu mövzuda ayrıca yazımız var: Qışda dağ: nə mümkündür, nədən uzaq durmalı. Yüksək zirvələr — Bazardüzü və Tufandağ — qışda yalnız ciddi hazırlıqlı ekspedisiya formatında düşünülməlidir.