Qırmızı Qəsəbə və dağ yəhudiləri: Qubanın az bilinən tarixi

Qudyalçayın Quba şəhərinin qarşı sahilində yerləşən Qırmızı Qəsəbə dünyada bütövlükdə yəhudi icması tərəfindən məskunlaşmış az sayda yaşayış məntəqəsindən biridir.

Dağ yəhudiləri kimlərdir

Onlar Şərqi Qafqazda — indiki Azərbaycan və Dağıstan ərazisində — əsrlərdir yaşayan icmadır. Ənənəvi olaraq Fars mənşəli cuhuri (juhuri) dilində danışırlar; bu dil fars dilinin bir qoluna aiddir və ivrit təsiri daşıyır. Aşkenaz və ya sefard icmalarından ayrı bir mədəni xəttdir.

Quba xanlığı dövründə icmaya çayın o tayında ayrıca yaşayış yeri ayrılıb və qəsəbə oradan formalaşıb. Uzun müddət "Yəhudi Slobodası" adı ilə tanınıb.

Bu gün nə var

• Sinaqoqlar. Qəsəbədə bir neçə sinaqoq var; tarixən onların sayı daha çox olub. Son illərdə bərpa işləri aparılıb və icma həyatı davam edir.
• Memarlıq. Küçələr XIX–XX əsr tikililəri ilə doludur: hündür daş evlər, oyma balkonlar, sıx düzüm.
• Muzey. Dağ yəhudilərinin tarixinə həsr olunmuş muzey icmanın həyatını, dilini və Azərbaycandakı yolunu izah edir.
• Qəbiristanlıq. Köhnə hissəsi bölgənin tarixi üçün ayrıca mənbədir.

Qəsəbənin əhalisi ötən onilliklərdə əhəmiyyətli dərəcədə azalıb — çoxu İsrailə və Rusiyaya köçüb. Bayram günlərində isə qəsəbə doludur: köçmüş ailələr geri qayıdır.

Qubanın digər təbəqələri

Bölgə ümumiyyətlə etnik baxımdan Azərbaycanın ən müxtəlif hissələrindəndir. Bir neçə saatlıq radiusda:

• Xınalıq — ketş dili (ayrıca yazı).
• Qrız, Cek, Haput, Alik — hər birinin öz dili və ya dialekti.
• Buduq — ayrı dil, ayrı ənənə.
• Ləzgi kəndləri Qusar istiqamətində.

Bu, kiçik bir coğrafiyada nadir görülən sıxlıqdır və bölgəni yalnız "dağ və şəlalə" kimi görməyi əskik edir.

Səfərə necə yerləşdirmək

Qırmızı Qəsəbə Qubanın mərkəzindən körpü ilə keçib piyada gəzilir; bir-iki saat kifayətdir. Ona görə ən məntiqli düzüm — bölgəyə yürüş üçün gələndə ilk və ya son yarım günü şəhərə ayırmaqdır.

Praktik qeydlər:

• Sinaqoqa girərkən geyim və davranış qaydalarına diqqət edin; şəkil çəkməzdən əvvəl soruşun.
• Şənbə günü icma həyatı fərqli rejimdədir.
• Yerli bələdçi ilə gəzmək burada fərq yaradır — binaların hekayəsi lövhələrdə yazılmayıb.

Bölgədəki yürüş marşrutları: Qalaxudat–Qrız, Eh yolu, Qrız, Məstdərgah zirvəsi və Qrız şəlaləsi.