Xınalıq və Köç yolu: UNESCO siyahısına düşən yaşayan ənənə

Xınalıq Azərbaycanın ən yüksək daimi yaşayış məntəqələrindən biridir — təxminən 2200 metr hündürlükdə, Şahdağ Milli Parkının içində. Amma kəndi xüsusi edən hündürlük deyil.

Nə ilə seçilir

Dil. Xınalıqlılar öz dillərində — ketş dilində danışırlar. Bu, Şimali Qafqaz dil ailəsinə aid, yalnız bu kənddə istifadə olunan bir dildir. Danışanların sayı bir neçə min nəfərdir və başqa heç bir yerdə paralel icması yoxdur.

Memarlıq. Evlər yamacda pillə-pillə qurulub: birinin damı digərinin həyəti olur. Materialda ağac az, daş çoxdur — çünki bu hündürlükdə meşə yoxdur. Yanacaq üçün tarixən quru peyin (təzək) istifadə olunub və bu ənənə hələ də görünür.

Köç yolu. Kəndin həyatı yaz-payız köçü üzərində qurulub: yayda sürülər yüksək yaylaqlara qaldırılır, qışda aran bölgələrinə endirilir. Bu yol yüz illərdir eyni marşrutla işləyir.

Məhz "Xınalıq və Köç yolu — yarımköçəri mədəni landşaft" kombinasiyası UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilib. Yəni qorunan şey təkcə tikili deyil, davam edən bir həyat tərzidir.

Marşrut baxımından nə verir

Xınalıq yürüşçülər üçün bir başlanğıc qapısıdır:

• Buradan Şahyaylağa və oradan Bazardüzü, Tufandağ, Heydər Əliyev və Atatürk zirvələrinə çıxılır.
• Ətraf kəndlərə — Qrız, Qalaxudat, Cek, Alik, Haput — gedən cığırlar var. Onların da hər birinin öz dili və ya dialekti var.
• Kəndin özündən qısa gəzintilərlə dərəyə və mənzərə nöqtələrinə çatmaq olur.

Praktik məlumat

• Yol. Qubadan Xınalıqa gedən yol asfaltdır və adi maşınla keçilir, amma dağ yoludur: dar, sıldırım kənarlı, qışda buzlu. Yuxarıya — Şahyaylağa isə yalnız 4x4 qalxır.
• Qalma. Kənddə ev pansionatları (qonaq evləri) var. Format sadədir: ailə ilə birlikdə yemək, təmiz otaq, isti su bəzən məhdud.
• Hündürlük. 2200 metr çoxu üçün problem yaratmır, amma birinci gecə nəfəs bir az ağır gələ bilər — bu normaldır.
• Hörmət məsələsi. Kənd muzey deyil, insanların yaşadığı yerdir. Ev və insan şəkli çəkməzdən əvvəl soruşun.
• Nə vaxt. İyun–oktyabr ən yaxşı dövr. Qışda yol bağlana bilər.

Nə almalı

Xınalıqda əl işi yun corab və şal toxunur. Bunu almaq kənddə pulun birbaşa qalmasının ən düz yoludur — suvenir dükanından fərqli olaraq gəlir istehsalçının özünə gedir.

Bölgə marşrutları: Qalaxudat–Qrız hiking yürüşü, Eh yolu, Qrız hikingi, Heydər Əliyev və Atatürk zirvələri, Tufandağ zirvə yürüşü.